Поиск

Перейти к содержанию

Белорусский язык

Вступительная кампания > Экзамены


Праграма ўступных іспытаў для кандыдатаў, якія закончылі 7 класаў і паступаюць у 8 клас
Тлумачальная запіска

Праграмма па беларускай мове падрыхтавана ў адпаведнасці з Канцэпцыяй моўнай адукацыі ў агульнаадукацыйных установак Рэспублікі Беларусь. Асноўныя палажэнні Канцэпцыі грунтуюцца на тым, што беларуская мова з’яўляецца адной з дзяржаўных моў у Рэспубліцы Беларусь. Праграмма пабудавана з улікам прынцыпаў сістэматызацыі, навуковасці і даступнасці, а таксама пераемнасці і перспектыўнасці паміж рознымі раздзеламі курса.
Задачы:
- выявіць засваенне сістэмы мовы (фанетыкі, складу слова і словаўтварэння, марфалогіі, сінтаксісу), заканамернасцей і правілаў функціянавання моўных сродкаў у маўленні, нормаў беларускай літаратурнай мовы, уменне практычнага выкарастання мовы;
- узнавіць і сістэматызаваць веды, уменні і навыкі, набытыя ў папярэдніх класах;
- у межах магчымага выявіць веды, уменні і навыкі вучняў, набытыя ў папярэдніх класах.

I. Марфалогія і арфаграфія

Назоўнік
Назоўнік як часціна мовы: агульнае значэнне, марфалагічныя прыметы, сінтаксічная роля. Агульныя i ўласныя назонікі. Правапіс уласных назваў.
Працяжнік паміж дзейнікам i выказнікам.
Род назоўнікаў. Назоўнікі агульнага роду.
Змяненне назоўнікаў. Лік i склон назоўнікаў. Несупадзенне ліку i роду некаторых назоўнікаў у беларускай i рускай мовах.
Асновы назоўнікаў. Правапіс канчаткаў назоўнікаў 1-га скланення. Правапіс канчаткаў назоўнікаў 2-га скланення. Правапіс канчаткаў назоўнікаў 3-га скланення. Правапіс канчаткаў назоўнікаў у множным ліку.
Скланенне і правапіс назоўнікаў, якія абазначаюць імёны, прозвішчы i назвы населеных пунктаў на -оу, -ёу, -ау, -ын, -ін.
Правапіс рознаскланяльных назоўнікаў.
Нескланяльныя назоўнікі і іх правапіс.
Спосабы ўтварэння назоўнікаў. Правапіс назоўнікаў з суфіксамі -ак, -ык, -ік, -ачк-, -ечк-; мяккі знак перад суфіксамі -к-, -чык- i ў суфіксах -аньк-, -еньк-. Складаныя назоўнікі, ix правапіс.
Правапіс не (ня), нi з назоўнікамі

Прыметнік
Прыметнік як часціна мовы: агульнае значэнне, марфалагічныя прыметы, сінтаксічная роля.
Якасныя, адносныя i прыналежныя прыметнікі. Ступені параўнання прыметнікаў, ix утварэнне i ўжыванне. Поўная i кароткая формы.
Скланенне і правапіс якасных, адносных i прыналежных прыметнікаў.
Асноўныя спосабы ўтварэння прыметнікаў. Прыметнік з суфіксамі ацэнкі, правапіс. Прыметнік з суфіксам -ск-, ix правапіс. Правапіс -н-, -нн- у прыметніках.
Утварэнне i правапіс складаных прыметнікаў. Правапіс не (ня) з прыметнікамі.

Лічэбнік
Лічэбнік як часціна мовы: агульнае значэнне, марфалагачныя прыметы, сінтаксічная роля.
Простыя, складаныя i састаўныя лічэбнікі, ix скланенне, ужыванне i правапіс.
Скланенне, ужыванне i правапіс парадкавых, дробавых і зборных лiчэбнiкaў.
Скланенне, ужыванне i правапіс колькасных лiчэбнікаў.

Займеннік
Займеннік як часціна мовы: агульнае значэнне, марфалагачныя прыметы, сінтаксічная роля.
Разрады займеннікаў па значэнні.
Змяненне займеннікаў, ix утварэнне i правапіс.

Дзеяслоў
Дзеяслоў як часціна мовы: агульнае значэнне, марфалагічныя прыметы, сінтаксічная роля.
Правапіс не (ня), нi з дзеясловамі.
Асабовыя, безасабовыя дзеясловы, ix ужыванне i правапіс.
Трыванні дзеяслова. Утварэнне i ўжыванне дзеясловаў закончанага i незакончанага трывання. IIpaвапіс дзеясловаў з суфіксамі -ава- (-ява-), -ыва- (-iвa-), -ва-, -оўва- (-ёува-).
Часы дзеяслова, утварэнне i правапіс часавых формаў дзеяслова.
Змяненне і правапіс дзеясловаў I i II спражэнняў.
Рознаспрагальныя дзеясловы, іх правапіс.
Дзеясловы ўмоўнага i загаднага ладу, ix значэнне, утварэнне, ужыванне i правапіс.
Спосабы ўтварэння дзеясловаў.

Дзеепрыметнік
Дзеепрыметнік як асобая форма дзеяслова: агульнае значэнне, марфалагічныя прыметы, сінтаксічная роля.
Скланенне і правапіс склонавых канчаткаў поўных дзеепрыметнікаў.
Дзеепрыметнікавы зварот, знакі прыпынку.
Правапіс суфіксаў дзеепрыметнікаў незалежнага і залежнага стану. Поўная i кароткая формы дзеепрыметніка.
Правапіс не (ня) з дзеепрыметнікамі.

Дзеепрыслоўе
Дзеепрыслоўе як асобая форма дзеяслова: агульнае значэнне, марфалагічныя прыметы, сінтаксічная роля.
Правапіс не з дзеепрыслоўямі.
Дзеепрыслоўны зварот, знакі прыпынку.
Дзеепрыслоўі незакончанага i закончанага трывання, ix утварэнне i правапіс.
Правапіс суфіксаў дзеепрыслоўяў.

Прыназоўнік
Прыназоўнік як службовая часціна мовы: агульнае значэнне, марфалагічныя прыметы, сінтаксічная роля.
Невытворныя i вытворныя прыназоўнікі, ix ужыванне i правапіс.
Прыназоўнікі простыя, складаныя і састаўныя, іх ужыванне і правапіс.

Злучнік
Злучнік як службовая часціна мовы: агульнае значэнне, марфалагічныя прыметы, сінтаксічная роля.
Простыя i састаўныя злучнікі, ix ужыванне і правапіс.
Злучальныя i падпарадкавальныя злучннікі, ix ужыванне і правапіс. Патаноўка знакаў прыпынку ў сказах са злучальнымі і падпарадкавальнымі злучнікамі.

Часціца
Часціца як службовая часціна мовы: агульнае значэнне, марфалагічныя прыметы, сінтаксічная роля.
Асноўныя значэнні.
Правапіс часціц.
Правапіс не (ня), нi з рознымі часцінамі мовы.

Выклічнік
Выклічнік як часціна мовы.
Дэфіс ў выклічніках.
Знакі прыпынку ў сказах з выклічнікамі.

II. Фанетыка і арфаэпія
Графіка і арфаграфія

I. Гукі беларускай мовы. Літара як знак гука. Прызначэнне літар е, ё, ю, я, і.
Беларускі алфавіт. Склад. Націск. Правілы пераносу слоў.
Галосныя гукі. Вымаўленне і правапіс галосных о, э, а, е, ё, я.
Вымаўленне і правапіс спалучэнняў іё (ыё), ія (ыя), іе (ые) у запазычаных словах.
Зычныя гукі. Глухія і звонкія, свісцячыя і шыпячыя, іх вымаўленне і правапіс.
Цвёрдыя і мяккія зычныя, зацвярдзелыя, іх вымаўленне і правапіс.
Правапіс мяккага знака і апострафа.
Правапіс д – дз’, т – ц’.
Правапіс у, ў.
Правапіс падоўжаных зычных.
Правапіс прыстаўных зычных і галосных.
II. Адрозніваць гукі і літары, правільна перадаваць гукі на пісьме, тлумачачы напісанне.


Лексіка. Фразеалогія.

I. Словы як назвы рэчаў, з’яў і паняццяў. Лексічнае значэнне слова. Фразеалагізмы.
II. Правільна запісваць фразеалагізмы, прыказкі, прымаўкі.

Склад слова. Словаўтварэнне і арфаграфія.

I. Змяненне і ўтварэнне слоў. Марфемная будова слова. Аснова і канчатак. Корань слова. Аднакаранёвыя словы і формы аднаго і таго ж слова. Прыстаўка і суфікс.
Чаргаванне зычных і галосных у аснове.
Правпіс прыставак, якія заканчываюцца на зычны.
Правапіс й, ы пасля прыставак.
Спосабы ўтварэння слоў.
Утварэнне і правапіс складаных слоў. Складанаскарочаныя словы і іх правапіс.
II. Адрозніваць аднакаранёвыя словы і формы аднаго і таго ж слова; умець вызначаць марфемы, тлумачыць спосаб утварэння і вызначаць сродкі ўтварэння слоў.

Сінтаксіс і пунктуацыя.

I. Словазлучэнне. Галоўнае і залежнае словы.
Сказ як адзінка маўлення. Апавядальныя, пытальныя і пабуджальныя сказы. Клічныя і няклічныя сказы.
Знакі прыпынку ў канцы сказа.
Сказы з аднароднымі членамі (без злучнікаў і са злучнікамі), з абагульняльнымі словамі пры аднародных членах сказа і без іх), знакі прыпынку.
Сказы са звароткамі, знакі прыпынку.
Складаныя сказы. Коска паміж часткамі ў складаным сказе.
Простая мова, інтанаванне і афармленне на пісьме.
Дыялог. Афармленне дыялога.
II. Карыстацца інтанацыяй для абазначэння межаў сказа.
Ставіць знакі прыпынку ў адпаведнасцямі з вывучанымі правіламі.


Праграма ўступных іспытаў для кандыдатаў, якія закончылі 8 класаў і паступаюць у 9 клас
Тлумачальная запіска

Праграмма па беларускай мове падрыхтавана ў адпаведнасці з Канцэпцыяй моўнай адукацыі ў агульнаадукацыйных установак Рэспублікі Беларусь. Асноўныя палажэнні Канцэпцыі грунтуюцца на тым, што беларуская мова з’яўляецца адной з дзяржаўных моў у Рэспубліцы Беларусь. Праграмма пабудавана з улікам прынцыпаў сістэматызацыі, навуковасці і даступнасці, а таксама пераемнасці і перспектыўнасці паміж рознымі раздзеламі курса.
Задачы:
- выявіць засваенне сістэмы мовы (фанетыкі, складу слова і словаўтварэння, марфалогіі, сінтаксісу), заканамернасцей і правілаў функціянавання моўных сродкаў у маўленні, нормаў беларускай літаратурнай мовы, уменне практычнага выкарастання мовы;
- узнавіць і сістэматызаваць веды, уменні і навыкі, набытыя ў папярэдніх класах;
- у межах магчымага выявіць веды, уменні і навыкі вучняў, набытыя ў папярэдніх класах.

I. Марфалогія і арфаграфія

Назоўнік
Назоўнік як часціна мовы: агульнае значэнне, марфалагічныя прыметы, сінтаксічная роля. Агульныя i ўласныя назонікі. Правапіс уласных назваў.
Працяжнік паміж дзейнікам i выказнікам.
Род назоўнікаў. Назоўнікі агульнага роду.
Змяненне назоўнікаў. Лік i склон назоўнікаў. Несупадзенне ліку i роду некаторых назоўнікаў у беларускай i рускай мовах.
Асновы назоўнікаў. Правапіс канчаткаў назоўнікаў 1-га скланення. Правапіс канчаткаў назоўнікаў 2-га скланення. Правапіс канчаткаў назоўнікаў 3-га скланення. Правапіс канчаткаў назоўнікаў у множным ліку.
Скланенне і правапіс назоўнікаў, якія абазначаюць імёны, прозвішчы i назвы населеных пунктаў на -оу, -ёу, -ау, -ын, -ін.
Правапіс рознаскланяльных назоўнікаў.
Нескланяльныя назоўнікі і іх правапіс.
Спосабы ўтварэння назоўнікаў. Правапіс назоўнікаў з суфіксамі -ак, -ык, -ік, -ачк-, -ечк-; мяккі знак перад суфіксамі -к-, -чык- i ў суфіксах -аньк-, -еньк-. Складаныя назоўнікі, ix правапіс.
Правапіс не (ня), нi з назоўнікамі.

Прыметнік
Прыметнік як часціна мовы: агульнае значэнне, марфалагічныя прыметы, сінтаксічная роля.
Якасныя, адносныя i прыналежныя прыметнікі. Ступені параўнання прыметнікаў, ix утварэнне i ўжыванне. Поўная i кароткая формы.
Скланенне і правапіс якасных, адносных i прыналежных прыметнікаў.
Асноўныя спосабы ўтварэння прыметнікаў. Прыметнік з суфіксамі ацэнкі, правапіс. Прыметнік з суфіксам -ск-, ix правапіс. Правапіс -н-, -нн- у прыметніках.
Утварэнне i правапіс складаных прыметнікаў. Правапіс не (ня) з прыметнікамі.

Лічэбнік
Лічэбнік як часціна мовы: агульнае значэнне, марфалагачныя прыметы, сінтаксічная роля.
Простыя, складаныя i састаўныя лічэбнікі, ix скланенне, ужыванне i правапіс.
Скланенне, ужыванне i правапіс парадкавых, дробавых і зборных лiчэбнiкaў.
Скланенне, ужыванне i правапіс колькасных лiчэбнікаў.
Займеннік
Займеннік як часціна мовы: агульнае значэнне, марфалагачныя прыметы, сінтаксічная роля.
Разрады займеннікаў па значэнні.
Змяненне займеннікаў, ix утварэнне i правапіс.

Дзеяслоў
Дзеяслоў як часціна мовы: агульнае значэнне, марфалагічныя прыметы, сінтаксічная роля.
Правапіс не (ня), нi з дзеясловамі.
Асабовыя, безасабовыя дзеясловы, ix ужыванне i правапіс.
Трыванні дзеяслова. Утварэнне i ўжыванне дзеясловаў закончанага i незакончанага трывання. IIpaвапіс дзеясловаў з суфіксамі -ава- (-ява-), -ыва- (-iвa-), -ва-, -оўва- (-ёува-).
Часы дзеяслова, утварэнне i правапіс часавых формаў дзеяслова.
Змяненне і правапіс дзеясловаў I i II спражэнняў.
Рознаспрагальныя дзеясловы, іх правапіс.
Дзеясловы ўмоўнага i загаднага ладу, ix значэнне, утварэнне, ужыванне i правапіс.
Спосабы ўтварэння дзеясловаў.

Дзеепрыметнік
Дзеепрыметнік як асобая форма дзеяслова: агульнае значэнне, марфалагічныя прыметы, сінтаксічная роля.
Скланенне і правапіс склонавых канчаткаў поўных дзеепрыметнікаў.
Дзеепрыметнікавы зварот, знакі прыпынку.
Правапіс суфіксаў дзеепрыметнікаў незалежнага і залежнага стану. Поўная i кароткая формы дзеепрыметніка.
Правапіс не (ня) з дзеепрыметнікамі.

Дзеепрыслоўе
Дзеепрыслоўе як асобая форма дзеяслова: агульнае значэнне, марфалагічныя прыметы, сінтаксічная роля.
Правапіс не з дзеепрыслоўямі.
Дзеепрыслоўны зварот, знакі прыпынку.
Дзеепрыслоўі незакончанага i закончанага трывання, ix утварэнне i правапіс.
Правапіс суфіксаў дзеепрыслоўяў.

Прыназоўнік
Прыназоўнік як службовая часціна мовы: агульнае значэнне, марфалагічныя прыметы, сінтаксічная роля.
Невытворныя i вытворныя прыназоўнікі, ix ужыванне i правапіс.
Прыназоўнікі простыя, складаныя і састаўныя, іх ужыванне і правапіс.

Злучнік
Злучнік як службовая часціна мовы: агульнае значэнне, марфалагічныя прыметы, сінтаксічная роля.
Простыя i састаўныя злучнікі, ix ужыванне і правапіс.
Злучальныя i падпарадкавальныя злучннікі, ix ужыванне і правапіс. Патаноўка знакаў прыпынку ў сказах са злучальнымі і падпарадкавальнымі злучнікамі.

Часціца
Часціца як службовая часціна мовы: агульнае значэнне, марфалагічныя прыметы, сінтаксічная роля.
Асноўныя значэнні.
Правапіс часціц.
Правапіс не (ня), нi з рознымі часцінамі мовы.

Выклічнік
Выклічнік як часціна мовы.
Дэфіс ў выклічніках.
Знакі прыпынку ў сказах з выклічнікамі.


II. Фанетыка і арфаэпія

Графіка і арфаграфія


I. Гукі беларускай мовы. Літара як знак гука. Прызначэнне літар е, ё, ю, я, і.

Беларускі алфавіт. Склад. Націск. Правілы пераносу слоў.
Галосныя гукі. Вымаўленне і правапіс галосных о, э, а, е, ё, я.
Вымаўленне і правапіс спалучэнняў іё (ыё), ія (ыя), іе (ые) у запазычаных словах.
Зычныя гукі. Глухія і звонкія, свісцячыя і шыпячыя, іх вымаўленне і правапіс.
Цвёрдыя і мяккія зычныя, зацвярдзелыя, іх вымаўленне і правапіс.
Правапіс мяккага знака і апострафа.
Правапіс д – дз’, т – ц’.
Правапіс у, ў.
Правапіс падоўжаных зычных.
Правапіс прыстаўных зычных і галосных.
II. Адрозніваць гукі і літары, правільна перадаваць гукі на пісьме, тлумачачы напісанне.

Лексіка. Фразеалогія.

I. Словы як назвы рэчаў, з’яў і паняццяў. Лексічнае значэнне слова.
Фразеалагізмы.
II. Правільна запісваць фразеалагізмы, прыказкі, прымаўкі.

Склад слова. Словаўтварэнне і арфаграфія.

I. Змяненне і ўтварэнне слоў. Марфемная будова слова. Аснова і канчатак. Корань слова. Аднакаранёвыя словы і формы аднаго і таго ж слова. Прыстаўка і суфікс.
Чаргаванне зычных і галосных у аснове.
Правпіс прыставак, якія заканчываюцца на зычны.
Правапіс й, ы пасля прыставак.
Спосабы ўтварэння слоў.
Утварэнне і правапіс складаных слоў. Складанаскарочаныя словы і іх правапіс.
II. Адрозніваць аднакаранёвыя словы і формы аднаго і таго ж слова; умець вызначаць марфемы, тлумачыць спосаб утварэння і вызначаць сродкі ўтварэння слоў.


Сінтаксіс і пунктуацыя.

I. Словазлучэнне. Галоўнае і залежнае словы.
Сказ як адзінка маўлення. Апавядальныя, пытальныя і пабуджальныя сказы. Клічныя і няклічныя сказы.
Знакі прыпынку ў канцы сказа.
Сказы з аднароднымі членамі (без злучнікаў і са злучнікамі), з абагульняльнымі словамі пры аднародных членах сказа і без іх), знакі прыпынку.
Сказы са звароткамі, знакі прыпынку.
Складаныя сказы. Коска паміж часткамі ў складаным сказе.
Простая мова, інтанаванне і афармленне на пісьме.
Дыялог. Афармленне дыялога.
II. Карыстацца інтанацыяй для абазначэння межаў сказа.
Ставіць знакі прыпынку ў адпаведнасцямі з вывучанымі правіламі.


Праграма ўступных іспытаў для кандыдатаў, якія закончылі 9 класаў і паступаюць у 10 клас
Тлумачальная запіска

Праграма па беларускай мове падрыхтавана ў адпаведнасці з Канцэпцыяй моўнай адукацыі ў агульнаадукацыйных установах Рэспублікі Беларусь.Праграма па беларускай мове пабудавана з улікам прынцыпаў сістэмнасці, навуковасці і даступнасці, а таксама пераемнасці і перспектыўнасці паміж рознымі раздзеламі курса. Паслядоўнасць раздзелаў, іх змест і метадычная апрацоўка накіроўваюць на авалодванне лінгвістычнымі ведамі.
Праграма падрыхтавана ў адпаведнасці з “Вучэбнай праграмай для агульнаадукацыйных устаноў з беларускай і рускай мовамі навучання. Беларуская мова V – XI класы”. 2010г., зацверджанай Міністэрствам адукацыі РБ.
Узровень ведаў па разделах павінен адпавядать патрабаванням для вучняў, якія закончылі 9 класаў.

Фанетыка і арфаэпія
Графіка і арфаграфія

Беларускі алфавіт. Назвы літар. Склад. Націск. Правілы пераносу слоў. Галосныя гукі. Вымаўленне і правапіс галосных о, э, а; е, ё, я. Вымаўленне і правапіс спалучэнняў іё (ыё), ія (ыя), іе (ые) у запазычаных словах.
Зычныя гукі. Звонкія і глухія, свісцячыя і шыпячыя зычныя. Іх правапіс.Цвёрдыя і мяккія зычныя, іх правапіс. Зычныя [д]—[дз'], [т]—[ц'], іх правапіс. Правапіс у, ў Падоўжаныя зычныя, іх правапіс. Прыстаўныя зычныя і галосныя, іх правапіс.
Мяккі знак і апостраф.

Склад слова
Словаўтварэнне і арфаграфія

Змяненне і ўтварэнне слоў. Марфемная будова слова. Аснова і канчатак. Нулявы канчатак. Корань слова. Аднакаранёвыя словы і формы аднаго і таго слова. Прыстаўка і суфікс як значымыя часткі слова.
Чаргаванне зычных і галосных у аснове.
Правапіс прыставак, якія заканчваюцца на зычны. Правапіс й, ы пасля прыставак.
Складана-скарочаныя словы

МАРФАЛОПЯ I АРФАГРАФІЯ
Самастойныя і службовыя часціны мовы
Назоўнік

Назоўнік як часціна мовы: агульнае значэнне, марфалагічныя прыметы. Пачатковая форма. Агульныя і ўласныя назоўнікі. Правапіс уласных назваў Назоўнікі адушаўлёныя і неадушаўлёныя. Назоўнікі канкрэтныя, абстрактныя, зборныя, рэчыўныя.
Працяжнік паміж дзейнікам і выказнікам, якія выражаны назоўнікамі.
Род назоўнікаў. Назоўнікі агульнага роду.
Змяненне назоўнікаў. Лік і склон назоўнікаў. Назоўнікі, якія маюць форму толькі адзіночнага ці толькі множнага ліку. Несупадзенне ліку і роду некаторых назоўнікаў у беларускай і рускай мовах.
Асновы назоўнікаў. Асаблівасці правапісу канчаткаў назоўнікаў 1-га скланення (у давальным і месным склонах адзіночнага ліку). Асаблівасці правапісу канчаткаў назоўнікаў 2-га скланення (у родным і месным склонах адзіночнага ліку). Асаблівасці правапісу канчаткаў назоўнікаў 3-га скланення (у творным склоне адзіночнага ліку). Правапіс канчаткаў назоўнікаў у множным ліку (у родным і творным склонах).
Скланенне назоўнікаў, якія абазначаюць імёны, прозвішчы і назвы населеных пунктаў на -оў, -ёў, -аў, -ын, -ін.
Рознаскланяльныя назоўнікі. Нескланяльныя назоўнікі.
Спосабы ўтварэння назоўнікаў. Правапіс назоўнікаў з суфіксамі -ак, -ык, -ік, -ачк-, -ечк-; мяккі знак перад суфіксамі -к-, -чык- і ў суфіксах -аньк-, -еньк-. Складаныя назоўнікі, іх правапіс.
Правапіс не (ня), ні з назоўнікамі.

Прыметнік

Прыметнік як часціна мовы: агульнае значэнне, марфалагічныя прыметы. Пачатковая форма.
Ступені параўнання якасных прыметнікаў. Поўная і кароткая формы.
Скланенне якасных, адносных і прыналежных прыметнікаў.
Асноўныя спосабы ўтварэння прыметнікаў. Прыметнікі з суфіксамі ацэнкі, правапіс. Прыметнікі з суфіксам -ск-, іх правапіс. Правапіс -н-, -нн- у прыметніках.
Утварэнне і правапіс складаных прыметнікаў. Правапіс не (ня) з прыметнікамі.

Лічэбнік

Лічэбнік як часціна мовы: агульнае значэнне, марфалагічныя прыметы. Лічэбнікі колькасныя іпарадкавыя, зборныя і дробавыя.
Простыя, складаныя і састаўныя колькасныя лічэбнікі, іх скланенне і правапіс.
Скланенне, ужыванне і правапіс парадкавых лічэбнікаў.
Скланенне, ужыванне і правапіс дробавых і зборных лічэб-нікаў.

Займеннік

Займеннік як часціна мовы: агульнае значэнне, марфалагічныя прыметы. Пачатковая форма. Змяненне займеннікаў, іх утварэнне і правапіс.

Дзеяслоў

Дзеяслоў як часціна мовы: агульнае значэнне, марфалагічныя прыметы. Правапіс не (ня) з дзеясловамі.
Асабовыя, безасабовыя, зваротныя дзеясловы, правапіс канчаткаў.
Трыванні дзеяслова. Правапіс дзеясловаў з суфіксамі -ава- (ява), -ыва- (іва), -ва-, -оўва- (ёўва).
Часы дзеяслова, утварэнне і ўжыванне часавых формаў дзеяслова.
Змяненне дзеясловаў I і II спражэнняў. Рознаспрагальныя дзеясловы.
Дзеясловы абвеснага, умоўнага і загаднага ладу, іх правапіс.
Спосабы ўтварэння дзеясловаў.

Дзеепрыметнік

Дзеепрыметнік як асобая форма дзеяслова: агульнае значэнне, марфалагічныя прыметы.
Скланенне поўных дзеепрыметнікаў, правапіс іх склонавых канчаткаў.
Дзеепрыметнікавы зварот, знакі прыпынку.
Дзеепрыметнікі незалежнага і залежнага стану. Правапіс суфіксаў дзеепрыметнікаў залежнага стану прошлага часу -н-, -ен-, -ан-, -т-. Поўная і кароткая формы дзеепрыметніка.
Правапіс не (ня) з дзеепрыметнікамі.

Дзеепрыслоўе

Дзеепрыслоўе як асобая форма дзеяслова: агульнае значэнне, марфалагічныя прыметы. Правапіс не з дзеепрыслоўямі.
Дзеепрыслоўны зварот, знакі прыпынку.
Дзеепрыслоўі незакончанага і закончанага трывання, іх правапіс.

Прыслоўе

Прыслоўе як часціна мовы: агульнае значэнне, марфалагічныя прыметы.
Ступені параўнання прыслоўяў. Утварэнне формаў вышэйшай і найвышэйшай ступеней параўнання прыслоўяў, асаблівасці іх ужывання ў беларускай мове.
Правапіс прыслоўяў разам, праз дэфіс. Правапіс словазлучэнняў, блізкіх да прыслоўяў.
Правапіс не (ня), ні з прыслоўямі.
Службовыя часціны мовы і выклічнік

Прыназоўнік

Прыназоўнік як службовая часціна мовы: агульнае значэнне, марфалагічныя прыметы.
Вытворныя і невытворныя прыназоўнікі.
Прыназоўнікі простыя, складаныя і састаўныя, іх правапіс.

Злучнік

Злучнік як службовая часціна мовы: агульнае значэнне, марфалагічныя прыметы.
Злучальныя і падпарадкавальныя злучнікі.
Простыя і састаўныя злучнікі.
Адзіночныя, парныя, паўторныя злучнікі, іх правапіс.

Часціца

Часціца як службовая часціна мовы: агульнае значэнне,марфалагічныя прыметы. Правапіс часціц.
Часціцы не, ні, іх адрозненне. Правапіс не (ня) з рознымі часцінамі мовы.

Выклічнік

Выклічнік як часціна мовы. Дэфіс у выклічніках.

Сінтаксіс і пунктуацыя

Словазлучэнне: будова, значэнне, ужыванне
Словазлучэнне як сінтаксічная адзінка. Граматычнае значэнне словазлучэння. Віды сінтаксічнай сувязі слоў у словазлучэнні: дапасаванне, кіраванне, прымыканне. Непадзельныя словазлучэнні.

Просты сказ

Сказ як асноўная камунікатыўная адзінка. Тыпы сказаў паводле мэты выказвання і інтанацыйнага афармлення (апавядальныя, пытальныя, пабуджальныя; клічныя і няклічныя сказы). Вызначэнне межаў сказаў.
Двухсастауныя сказы: будова, значэнне, ужыванне.
Двухсастаўныя сказы. Дзейнік і выказнік, сэнсава-граматычныя адносіны паміж імі.
Спосабы выражэння дзейніка. Спосабы выражэння выказніка (простага дзеяслоўнага, састаўнога дзеяслоўнага і састаўнога іменнага. Сувязь выказніка і дзейніка, выражанага колькасна-іменным спалучэннем. Працяжнік паміж дзейнікам і выказнікам.
Даданыя члены сказа: азначэнне, дапаўненне, акалічнасць, іх граматычнае значэнне, роля ў сказе. Спосабы выражэння даданых членаў сказа. Прыдатак як разнавіднасць азначэння.
Аднасастауныя сказы: будова, значэнне, ужыванне.
Аднасастаўныя сказы, іх віды: пэўна-асабовыя, няпэўна-асабовыя, абагульнена-асабовыя, безасабовыя сказы.
Няпоўныя сказы: будова, значэнне, ужыванне.
Няпоўныя сказы. Асаблівасці іх будовы, ужыванне, інтанаванне. Працяжнік у няпоўным сказе.

Ускладнены сказ

Сказы з аднароднымі членамі: будова, значэнне, ужыванне.
Паняцце пра ўскладнены сказ. Сказы з аднароднымі членамі. Спосабы выражэння аднародных членаў. Сувязь аднародных членаў пры дапамозе злучнікаў і без злучнікаў. Аднародныя і неаднародныя азначэнні, іх адрозненне. Інтанаванне сказаў з аднароднымі членамі, знакі прыпынку ў іх.Сказы з абагульняльнымі словамі пры аднародных членах, інтанаванне, знакі прыпынку.
Сказы са звароткамі, пабочнымі словамі. Словы-сказы: будова, значэнне, ужыванне.
Зваротак. Спосабы выражэння зваротка. Неразвітыя і развітыя звароткі, інтанаванне, знакі прыпынку.
Пабочныя словы, словазлучэнні і сказы, устаўныя канструкцыі. Іх значэнне і роля ў сказе, інтанаванне і знакі прыпынку.
Сказы з адасобленымі членамі: будова, значэнне, ужыванне
Паняцце пра адасабленне. Адасобленыя дапасаваныя і недапасаваныя азначэнні.
Сказы з адасобленымі прыдаткамі, знакі прыпынку.
Сказы з адасобленымі дапаўненнямі, іх інтанаванне, знакі прыпынку.
Сказы з адасобленымі акалічнасцямі, іх інтанаванне, знакі прыпынку.
Сказы з адасобленымі ўдакладняльнымі членамі, іх інтанаванне, знакі прыпынку.
Сказы з параўнальнымі зваротамі
Параўнальны зварот, спосабы выражэння параўнання. Знакі прыпынку пры параўнальных зваротах.

Складаны сказ

Будова, значэнне, ужыванне
Паняцце пра складаны сказ. Сродкі сувязі частак у складаных сказах. Тыпы складаных сказаў.
Складаназлучаныя сказы: будова, значэнне, ужыванне
Паняцце пра складаназлучаны сказ. Сродкі сувязі частак у складаназлучаных сказах. Знакі прыпынку паміж часткамі ў складаназлучаных сказах.
Паняцце пра складаназалежны сказ.
Складаназалежныя сказы з даданай азначальнай, дапаўняльнай часткамі, акалічнаснай часткай месца, часу, умовы, прычыны, мэты, уступальнымі, параўнальнымі, спосабу дзеяння, меры і ступені (сродкі сувязі, знакі прыпынку).
Складаназалежныя сказы з некалькімі даданымі часткамі.
Складаназалежныя сказы з паслядоўным, сузалежным і змешаным падпарадкаваннем частак, знакі прыпынку ў іх.
Паняцце пра бяззлучнікавы складаны сказ (будова, сэнсава-граматычныя адносіны паміж часткамі, сродкі сувязі частак). Знакі прыпынку паміж часткамі ў бяззлучнікавых складаных сказах.
Складаныя сказы з рознымі відамі сувязі частак: будова, значэнне, ужыванне
Паняцце пра складаны сказ з рознымі відамі сувязі частак (іх разнавіднасці, сінтаксічныя прыметы, сродкі сувязі, інтанаванне і выкарыстанне). Знакі прыпынку паміж часткамі ў складаных сказах з рознымі відамі сувязі частак.
Сінтаксічныя канструкцыі з чужой мовай: будова, значэнне, ужыванне
Спосабы перадачы чужой мовы.
Асаблівасці будовы сінтаксічных канструкцый з простай мовай, іх інтанаванне і выкарыстанне. Знакі прыпынку ў сказах з простай мовай.
Маналог. Дыялог, яго афармленне на пісьме.
Сказы з ускоснай мовай.


Праграма ўступных іспытаў для кандыдатаў, якія закончылі 10 класаў і паступаюць у 11 клас
Тлумачальная запіска

Праграмма па беларускай мове падрыхтавана ў адпаведнасці з Канцэпцыяй моўнай адукацыі ў агульнаадукацыйных установак Рэспублікі Беларусь. Асноўныя палажэнні Канцэпцыі грунтуюцца на тым, што беларуская мова з’яўляецца адной з дзяржаўных моў у Рэспубліцы Беларусь. Праграмма пабудавана з улікам прынцыпаў сістэматызацыі, навуковасці і даступнасці, а таксама пераемнасці і перспектыўнасці паміж рознымі раздзеламі курса.
Арфаграфічная і пунктуацыйная пісьменнасць з’яўляецца адным з паказчыкаў маўленчай і агульнай культуры чалавека. Для таго каб авалодаць арфаграфічнымі і пунктуацыйнымі навыкамі, неабходны добра развіты машленчы слых, веданне граматыкі, валоданне аналітыка – сінтэтычнымі ўменнямі, актыўнае валоданне дастатковым запасам лексікі, развітыя памяць, мысленне, начытанасць.
Праца па арфаграфіі і пунктуацыі можа праходзіць паспяхова толькі тады, калі яна праводзіцца ў непаўторным адзінстве з вывучэннем фанетыкі, лексікі, словаўтварэння, граматыкі, развіццём маўлення вучняў. Недахопы ў арфаграфічнай і пунктуацыйнай пісьменнасці, як правіла, сведчаць пра недастатковае развіццё маўлення вучняў, неразумення імі значэння слоў, іх частак, сэнсавых адносін паміж словамі. Таму паслабленне ўвагі да любога ўзроўню моўнай сістэмы ўплывае на фарміраванне канкрэтных маўленчых уменняў, у прыватнасці, арфаграфічных і пунктуацыйных.
Ва ўмовах блізкароднаснага білінгвізму навучанне арфаграфіі беларускай мовы арыентуюцца на пераадоленне міжмоўнай інтерференцыі, у прыватнасці, на размежаванне фанетычнага прынцыпу беларускага правапісу і марфалагічнага прынцыпу рускай арфаграфіі (бел.жыццярадасны – рус. жизнерадостный).

Асноўнымі задачамі курса беларускай мовы ў 9 класе з’яўляліся:
- замацаваць, паглыбіць веды вучняў па арфаграфіі беларускай мовы з апорай на веды па іншых раздзелах (фанетыка, лексіка, састаў слова і словаўтварэнне, граматыка, тэкст).
- удасканальваць арфаграфічную і пунктуацыйную пісьменнасць вучняў;
- сфарміраваць разуменне таго, што арфаграфічная пісьменнасць з’яўляецца адным з паказчыкаў маўленчай і агульнай культуры асобы, сведчыць пра адукаванасць чалавека.

I. Марфалогія і арфаграфія

Назоўнік
Назоўнік як часціна мовы: агульнае значэнне, марфалагічныя прыметы, сінтаксічная роля. Агульныя i ўласныя назонікі. Правапіс уласных назваў.
Працяжнік паміж дзейнікам i выказнікам.
Род назоўнікаў. Назоўнікі агульнага роду.
Змяненне назоўнікаў. Лік i склон назоўнікаў. Несупадзенне ліку i роду некаторых назоўнікаў у беларускай i рускай мовах.
Асновы назоўнікаў. Правапіс канчаткаў назоўнікаў 1-га скланення. Правапіс канчаткаў назоўнікаў 2-га скланення. Правапіс канчаткаў назоўнікаў 3-га скланення. Правапіс канчаткаў назоўнікаў у множным ліку.
Скланенне і правапіс назоўнікаў, якія абазначаюць імёны, прозвішчы i назвы населеных пунктаў на -оу, -ёу, -ау, -ын, -ін.
Правапіс рознаскланяльных назоўнікаў.
Нескланяльныя назоўнікі і іх правапіс.
Спосабы ўтварэння назоўнікаў. Правапіс назоўнікаў з суфіксамі -ак, -ык, -ік, -ачк-, -ечк-; мяккі знак перад суфіксамі -к-, -чык- i ў суфіксах -аньк-, -еньк-. Складаныя назоўнікі, ix правапіс.
Правапіс не (ня), нi з назоўнікамі.

Прыметнік

Прыметнік як часціна мовы: агульнае значэнне, марфалагічныя прыметы, сінтаксічная роля.
Якасныя, адносныя i прыналежныя прыметнікі. Ступені параўнання прыметнікаў, ix утварэнне i ўжыванне. Поўная i кароткая формы.
Скланенне і правапіс якасных, адносных i прыналежных прыметнікаў.
Асноўныя спосабы ўтварэння прыметнікаў. Прыметнік з суфіксамі ацэнкі, правапіс. Прыметнік з суфіксам -ск-, ix правапіс. Правапіс -н-, -нн- у прыметніках.
Утварэнне i правапіс складаных прыметнікаў. Правапіс не (ня) з прыметнікамі.

Лічэбнік
Лічэбнік як часціна мовы: агульнае значэнне, марфалагачныя прыметы, сінтаксічная роля.
Простыя, складаныя i састаўныя лічэбнікі, ix скланенне, ужыванне i правапіс.
Скланенне, ужыванне i правапіс парадкавых, дробавых і зборных лiчэбнiкaў.
Скланенне, ужыванне i правапіс колькасных лiчэбнікаў.

Займеннік
Займеннік як часціна мовы: агульнае значэнне, марфалагачныя прыметы, сінтаксічная роля.
Разрады займеннікаў па значэнні.
Змяненне займеннікаў, ix утварэнне i правапіс.

Дзеяслоў
Дзеяслоў як часціна мовы: агульнае значэнне, марфалагічныя прыметы, сінтаксічная роля.
Правапіс не (ня), нi з дзеясловамі.
Асабовыя, безасабовыя дзеясловы, ix ужыванне i правапіс.
Трыванні дзеяслова. Утварэнне i ўжыванне дзеясловаў закончанага i незакончанага трывання. IIpaвапіс дзеясловаў з суфіксамі -ава- (-ява-), -ыва- (-iвa-), -ва-, -оўва- (-ёува-).
Часы дзеяслова, утварэнне i правапіс часавых формаў дзеяслова.
Змяненне і правапіс дзеясловаў I i II спражэнняў.
Рознаспрагальныя дзеясловы, іх правапіс.
Дзеясловы ўмоўнага i загаднага ладу, ix значэнне, утварэнне, ужыванне i правапіс.
Спосабы ўтварэння дзеясловаў.

Дзеепрыметнік
Дзеепрыметнік як асобая форма дзеяслова: агульнае значэнне, марфалагічныя прыметы, сінтаксічная роля.
Скланенне і правапіс склонавых канчаткаў поўных дзеепрыметнікаў.
Дзеепрыметнікавы зварот, знакі прыпынку.
Правапіс суфіксаў дзеепрыметнікаў незалежнага і залежнага стану. Поўная i кароткая формы дзеепрыметніка.
Правапіс не (ня) з дзеепрыметнікамі.

Дзеепрыслоўе
Дзеепрыслоўе як асобая форма дзеяслова: агульнае значэнне, марфалагічныя прыметы, сінтаксічная роля.
Правапіс не з дзеепрыслоўямі.
Дзеепрыслоўны зварот, знакі прыпынку.
Дзеепрыслоўі незакончанага i закончанага трывання, ix утварэнне i правапіс.
Правапіс суфіксаў дзеепрыслоўяў.

Прыназоўнік
Прыназоўнік як службовая часціна мовы: агульнае значэнне, марфалагічныя прыметы, сінтаксічная роля.
Невытворныя i вытворныя прыназоўнікі, ix ужыванне i правапіс.
Прыназоўнікі простыя, складаныя і састаўныя, іх ужыванне і правапіс.

Злучнік
Злучнік як службовая часціна мовы: агульнае значэнне, марфалагічныя прыметы, сінтаксічная роля.
Простыя i састаўныя злучнікі, ix ужыванне і правапіс.
Злучальныя i падпарадкавальныя злучннікі, ix ужыванне і правапіс. Патаноўка знакаў прыпынку ў сказах са злучальнымі і падпарадкавальнымі злучнікамі.

Часціца
Часціца як службовая часціна мовы: агульнае значэнне, марфалагічныя прыметы, сінтаксічная роля.
Асноўныя значэнні.
Правапіс часціц.
Правапіс не (ня), нi з рознымі часцінамі мовы.

Выклічнік
Выклічнік як часціна мовы.
Дэфіс ў выклічніках.
Знакі прыпынку ў сказах з выклічнікамі.

II. Фанетыка і арфаэпія
Графіка і арфаграфія

I. Гукі беларускай мовы. Літара як знак гука. Прызначэнне літар е, ё, ю, я, і.
Беларускі алфавіт. Склад. Націск. Правілы пераносу слоў.
Галосныя гукі. Вымаўленне і правапіс галосных о, э, а, е, ё, я.
Вымаўленне і правапіс спалучэнняў іё (ыё), ія (ыя), іе (ые) у запазычаных словах.
Зычныя гукі. Глухія і звонкія, свісцячыя і шыпячыя, іх вымаўленне і правапіс.
Цвёрдыя і мяккія зычныя, зацвярдзелыя, іх вымаўленне і правапіс.
Правапіс мяккага знака і апострафа.
Правапіс д – дз’, т – ц’.
Правапіс у, ў.
Правапіс падоўжаных зычных.
Правапіс прыстаўных зычных і галосных.
II. Адрозніваць гукі і літары, правільна перадаваць гукі на пісьме, тлумачачы напісанне.

Лексіка. Фразеалогія.

I. Словы як назвы рэчаў, з’яў і паняццяў. Лексічнае значэнне слова.
Фразеалагізмы.
II. Правільна запісваць фразеалагізмы, прыказкі, прымаўкі.

Склад слова. Словаўтварэнне і арфаграфія.

I. Змяненне і ўтварэнне слоў. Марфемная будова слова. Аснова і канчатак. Корань слова. Аднакаранёвыя словы і формы аднаго і таго ж слова. Прыстаўка і суфікс.
Чаргаванне зычных і галосных у аснове.
Правпіс прыставак, якія заканчываюцца на зычны.
Правапіс й, ы пасля прыставак.
Спосабы ўтварэння слоў.
Утварэнне і правапіс складаных слоў. Складанаскарочаныя словы і іх правапіс.
II. Адрозніваць аднакаранёвыя словы і формы аднаго і таго ж слова; умець вызначаць марфемы, тлумачыць спосаб утварэння і вызначаць сродкі ўтварэння слоў.

Сінтаксіс і пунктуацыя.

I. Словазлучэнне. Галоўнае і залежнае словы.
Сказ як адзінка маўлення. Апавядальныя, пытальныя і пабуджальныя сказы. Клічныя і няклічныя сказы.
Знакі прыпынку ў канцы сказа.
Сказы з аднароднымі членамі (без злучнікаў і са злучнікамі), з абагульняльнымі словамі пры аднародных членах сказа і без іх), знакі прыпынку.
Сказы са звароткамі, знакі прыпынку.
Складаныя сказы. Коска паміж часткамі ў складаным сказе.
Простая мова, інтанаванне і афармленне на пісьме.
Дыялог. Афармленне дыялога.
II. Карыстацца інтанацыяй для абазначэння межаў сказа.
Ставіць знакі прыпынку ў адпаведнасцямі з вывучанымі правіламі.

Просты сказ

Двухсастаўныя сказы: будова, значэнне, ужыванне. Парадак слоў у сказе. Інтанаванне.
Працяжнік паміж дзейнікам і выказнікам.
Даданыя члены сказа: дапаўненне, азначэнне, акалічнасць. Прыдатак. Знакі прыпынку пры прыдатку. Аднародныя і неаднародныя азначэнні. Знакі прыпынку.
Аднасастаўныя сказы: будова, значэнне, ужыванне.
Няпоўныя сказы. Асаблівасці будовы. Працяжнік у няпоўным сказе.

Ускладнены сказ

Сказы з аднароднымі членамі. Знакі прыпынку.
Сказы з абагульняльнымі словамі пры аднародных членах. Знакі прыпынку.
Сказы са звароткамі, пабочнымі словамі, устаўнымі канструкцыямі. Словы сказы. Знакі прыпынку у гэтых сказах.
Сказы з адасобленымі членамі
Сказы з адасобленымі дапасаванымі і недапасаванымі азначэннямі і знакі прыпынку.
Сказы з адасобленымі прыдаткамі, знакі прыпынку.
Сказы с адасобленымі акалічнасцямі, знакі прыпынку.
Сказы з адасобленымі ўдакладняльнымі членамі, знакі прыпынку.
Сказы з параўнальнымі зваротамі
Параўнальны зварот. Знакі прыпынку пры параўняльных зваротах.

Складаны сказ: будова, значэнне, ужыванне.
Тыпы складаных сказаў.

I. Складаназлучаныя сказы.
Сродкі сувязі частак. Знакі прыпынку паміж часткамі ў складаназлучаных сказах.
Складаназалежныя сказы з даданымі азаначальнай, дапаўняльнай, акалічнаснымі часткамі ўмовы, месца, часу, прычыны, мэты, уступальнымі, параўнальнымі, спосабу дзеяння, меры і ступені. Сродкі сувязі, знакі прыпынку.
II. Складаназалежныя сказы с некалькімі даданымі часткамі. Знакі прыпынку.
Складаназалежныя сказы з паслядоўным, сузалежным і змешаным падпарадкаваннем частак. Знакі прыпынку ў іх.
III. Бязлучнікавыя складаныя сказы.
Паняцце пра бяззлучнікавы складаны сказ. Знакі прыпынку ў бяззлучнікавым складаным сказе. (Працяжнік; двукроп’е; коска; кропка з коскай).
IV. Складаныя сказы з рознымі відамі сувязі частак. Знакі прыпынку паміж часткамі ў складаных сказах з рознымі відамі сувязі частак.
V. Сінтаксічныя канструкцыі з чужой мовай. Спосабы перадачы чужой мовы. Сказы з простай мовай. Знакі прыпынку ў сказах з простай мовай.
Маналог. Дыялог. Знакі прыпынку. Сказы з ускоснай мовай. Знакі прыпынку.
Цытаты., іх роля ў выказванні, афармленне на пісьме.
Эпіграф. Афармленне на пісьме.


Назад к содержанию | Назад к главному меню